DOĞUM VE KORUYUCULUK İLE İLİŞKİLİ FİBULA-İĞNE KULLANIMI

Emre ERDAN, Gül Tuğçe TOPRAK, Elif SIDAL GÖKDAĞ

Özet


İçgüdüsel olarak kadın, tarih boyunca hamilelik, doğum ve sonrasındaki süreçlerde koruycu bir rol üstlenmiştir. Bu bağlamda kadınlar hamilelik ve doğum sonrasında bebeklerini kötü ruhlardan koruduğuna inandıkları tanrısal varlıklara minnettarlıklarını sunmak adına çeşitli yöntemlere başvurmuşlardır. Bu çalışma, günümüzde de kullanımı devam eden fibulaların bilinen niteliklerinin yanı sıra Geç Tunç Çağın’dan itibaren yazılı kaynaklar başta olmak üzere, arkeolojik verilerle de doğrulanan kadın, inanç ve doğum gibi konularla ilişkisini açıklamayı amaçlamaktadır. İlk uygulamalar Yakındoğu toplumlarında görülmekte, burada fibulalar ile aynı işlevi gören iğnelerin de öncül süreçte benzer inanışlar çerçevesinde kadın ve tanrıçaların kullanımında olan nesneler olduğu bilinmektedir. Fibula ve iğnelerin koruyuculuğuna dair inanış olasılıkla kültürel transfer ya da göç gibi etkenler sonucunda özellikle İÖ 1. binyılda Batı toplumlarının adetlerine yansımaya başlar.   Burada da nesnelerin özellikle doğum ile ilişkili olarak öncelikle tanrıça kutsal alanlarına armağan edildiği görülmektedir. Yakındoğu ve Doğu Akdeniz’de Hathor’dan İştar’a, ilerleyen dönemlerde Batı’da Artemis’den Hera’ya kadar yazıtlar ve betimler aracılığıyla söz konusu nesneler çoğunlukla tanrıça kimliği ile ilişkilidir. Çalışmamız kapsamında, fibulaların ve iğnelerin Yakındoğu’da Lamaštu-Pazuzu, Batı Anadolu’dan İtalya’ya kadar ise doğurganlığı temsil eden tanrıçalarla olan bağı incelenmiştir. Bu bağlamda fibula ve iğnelerin günümüzde de devam eden doğum ve sonrasında kötü ruhlara karşı koruyucu bir nesne olduğu inancı açıklanmıştır.


Anahtar Kelimeler


Fibulalar; İğneler; Kadın; Doğum; Koruyuculuk

Tam Metin:

PDF

Referanslar


Antik Kaynaklar

Anth. Pal.

Palatine Anthology.

Apul. Met.

Apuleius, Metamorphoses, (trans. W. Adlington). London, 1924.

Eur. IT

Euripides, Iphigenia in Tauris, (trans. Robert Potter). New York, 1938.

Hdt.

Herodotos, The Histories, (trans. A. D. Godley). Cambridge, 1920.

Hes. Th.

Hesiod, Theogony, (trans. H. G. Evelyn-White). London 1914.

Paus.

Pausanias, Description of Greece, (trans. W. H. S. Jones/D. Litt./H. A. Ormerod). London, 1918.

Plin. Nat.

Pliny the Elder, The Natural History, (trans. J. Bostock/H.T. Riley). London, 1855.

Modern Kaynaklar

AA

Archäologischer Anzeiger.

Ainian, A.M. 1997.

From Rulers' Dwellings to Temples: Architecture, Religion and Society in Early Iron Age Greece (1100-700 B.C.), Studies in Mediterranean Archaeology Vol. CXXI. Paul Åströms Förlag.

Ainian, A.M. 2005.

“Inside the adyton of a Greek temple: Excavations on Kythnos (Cyclades)”, Bar International Series 1455: 87-11.

AJPh

American Journal of Philology.

Akurgal, E. 1993.

Eski Çağda Ege ve İzmir. İzmir.

Anatolia

Revue annuelle de l’Institut d’archéologie de l’Université d’Ankara.

AnSt

Anatolian Studies.

AntSurv

Antiquity and Survival.

Arslan, N/Dennert, M/ Böhlendorf-Arslan/B. 2009.

“Assos 2007 Yılı Kazı Çalışmaları”, KST XXX. 3. Ankara: 105-122.

Arthur, M. 1977.

“Politics And Pomegranates: An Interpretation of the Homeric Hymn to Demeter”, Arethusa/10.1: 7-47.

Bammer, A/Muss, U. 1996.

Das Artemision von Ephesos: das Weltwunder Ioniens in archaischer und klassischer Zeit. Mainz.

Baykan, D. 2012.

“Nif (Olympos) Dağı Kazısı Metal Buluntularının Tipolojik ve Analojik Değerlendirilmesi”, Arkeometri Sonuçları Toplantısı XXVII: 231-236.

Baykan, D. 2017.

“Metal Buluntular ve Arkeometalurji Verileri”, Nif Dağı Ballıcaoluk (2008-2016) Prof. Dr. Elif Tül Tulunay Onuruna, (Eds. M. Peker/C. Baykan/D. Baykan). İstanbul: 119-160.

Birmingham, J.M. 1961.

"The Overland Route across Anatolia in the Eighth and Seventh Centuries B.C.", AnSt/11: 185-195.

Blinkenberg, C. 1926.

Fibules Grecques et Orientales. København.

Blinkenberg, C. 1931.

Lindos: Fouilles et Recherches 1902-1914. Berlin.

Blundell, S. 1995.

Women in Ancient Greece. Cambridge.

Boardman, J. 1961.

“Ionian Bronze Belts”, Anatolia/6: 179-189.

Boardman, J. 1966.

“An Anatolian Greek Belt Handle”, AnSt/16: 193-194.

Boehlau, J/Schefold, K. 1942.

Larisa am Hermos: die Ergebnisse der Ausgrabungen,1902- 1934, 3. Die Kleinfunde. Berlin.

Brock, J.K/Young, G.M. 1949.

“Excavations in Siphnos”, BSA/44: 1-92.

Brøns, C. 2014.

"Representation and realities: Fibulas and pins in Greek and Near Eastern iconography", Greek and Roman Textiles and Dress, An Interdisciplinary Anthology, (Eds. M. Harlow/ M.L. Nosch). Barnsley: 60-94.

Brøns, C. 2017.

God & Garments: Textiles in Greek Sanctuaries in the 7th to the 1st Centuries BC. Oxford.

BSA

The Annual of the British School at Athens.

Bulut, M. 2017.

“Geçiş Ritüellerinden Doğum: Sağaltım Yolları”, Turkish Studies 12.21: 121-132.

Burke, B. 2016.

“Phrygian Fibulae as Markers of Textile Dedication in Greek Sanctuaries”, Textiles, Trade and Theories: From the Ancient Near East to the Mediterranean, (Eds. K. Droß-Krüpe/M.L. Nosch). Münster: 159-168.

CAD

The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago.

Caner, E. 1983.

Fibeln in Anatolien I Prähistorische Bronzefunde Abteilung XIV Band 8. München.

Cole, S.G. 2004.

Landscapes, Gender, and Ritual Space: The Ancient Greek Experience. London.

CollAn

Colloquium Anatolicum.

Cooper, J.S. 2002.

“Virginity in Ancient Mesopotamia”, CRRAI/47.1 (Eds. S. Parpola/R.M. Whiting). 91-112.

Dawkins, R.M. 1929.

“Objects in Carved Ivory and Bone”, The Sanctuary of Artemis Orthia at Sparta: Excavated and described by members of the British School at Athens 1906-1910 (Ed. R.M. Dawkins). London: 203-248.

Delitzsch, W. 1896.

Assyrisches Handwörterbuch. London.

Deonna, W. 1938.

Exploration Archeologique de Delos faite par l’e Francaise D’Athenes XVIII: Le Mobilier Delien. Paris.

Donder, H. 2002.

“Funde aus Milet: Die Metalfunde”, AA: 1-9.

Dönmez, Ş. 2017a.

Dönmez, Ş., “Byzantion’dan Önce Thrakion Vardı Şehr-i İstanbul’un Kuruluş Ezberlerine Arkeoloji Darbesi”, Tarih/34: 64-68.

Dönmez, Ş. 2017b.

“The Protohistoric Times of Istanbul in the Light of New Evidence”, TÜBA-AR/21: 93-115.

Dörpfeld, W. 1902.

Troja und Ilion: Ergebnisse der Ausgrabungen in den Vorhistorischen und Historischen Schichten von Ilion 1870-1894 Vol. 1. Athens.

Dragendorff, H. 1903.

Thera II: Theraeische Graeber. Berlin.

Droop, J.P. 1929.

“The Bronzes”, The Sanctuary of Artemis Orthia at Sparta: Excavated and described by members of the British School at Athens 1906-1910 (Ed. R.M. Dawkins). London: 197-202.

Erdan, E. 2017.

“Aydın Arkeoloji Müzesi’nden Bir Grup Frig Tipi Fibula”, Arkeoloji ve Sanat/156: 51-60.

Erdan, E. 2018a.

Frig Kültürü ve Uygarlığı. İstanbul.

Erdan, E. 2018b.

Aydın Arkeoloji Müzesi Fibulaları. İstanbul.

Erdan, E. 2019a.

“Frig Tipi Fibulalarda Tanrıça Sembolizmi Üzerine Bazı Düşünceler”, Art-Sanat/11: 163-185.

Erdan, E. 2019b.

“Su Kuşlu Fibulalar ve Aydın Arkeoloji Müzesi’nden Bir Örnek”, Olba/XXVII: 227-248.

Erdan, E. 2019c.

Tisna I İlk Araştırmalar ve Gözlemler. İstanbul.

Erdan, E. 2020.

Erdan, E., “Of Phrygian Type Fibulae Depicted on Rare Coins”, Anadolu Prehistoryasına Adanmış Bir Yaşam: Jack Yakar’ a Armağan (Ed. B. Gür/S. Dalkılıç). Ankara: 131-146.

Erhat, A. 2002.

Mitoloji Sözlüğü. İstanbul.

Farber, W. 2014.

Lamaštu An Edition of Canocial Series of Lamaštu Incantations and Rituel and Related Texts from the Second and First Millennia B.C. Pennsylvania.

Figueira, T. 1985.

“Herodotus on the Early Hostilities between Aegina and Athens”, AJPh/106.1: 49-74.

Filges, A. 2004.

“Die Arbeiten des Jahres 2002 in Didyma”, KST XXV. 1. Ankara: 147-154.

Gelb, I.J/Jabobsen, T/Landsberger, B/Oppenheim, A.L. (eds.) 2004.Assyrian Dictionary, CAD Vol. 3. Chicago.

Gierow, P.G. 1964 .

The Iron Age Culture of Latium: Excavations and Finds Vol. 1, Italy.

Gökulu, G. 2019.

“Sembolik Etkileşimci Teorinin Gündelik Yaşam Sosyolojisine Katkıları”, Ekev Akademi/23.80: 173-190.

Hadaczek, K. 1902.

“Zur Schmuckkunst des altgriechischen Mittelalters”, ÖJh/5: 207-213.

Heeßel, N.P. 2011.

“Evil against Evil The Demon Pazuzu”, Studi e Materiali di Storia delle Religioni/77.2: 357-368.

Heurtley, W.A/Robertson, M. 1948.

“Excavations in Ithaca, V: The Geometric and Later Finds from Aetos”, BSA/43: 1-124.

Hill, A.E. 1992.

“Ancient Art and Artemis: Toward Explaining the Polymastic Nature of the Figurine”, JANES/21.1: 91-94.

Hoffner, H.A./Güterborck, H.G. 1997.

The Hittite Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago Vol. P. Chicago.

Hogarth, D. G. 1908.

Excavations at Ephesus: The Archaic Artemisia. London.

Holt, J. (Ed.) 1992.

The Metropolitan Museum of Art Bulletin, XLIX/4.

Hürmüzlü, B. 2003.

Klazomenai Akpınar Nekropolisi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, İzmir.

IstMitt

Istanbuler Mitteilungen.

Jacobsthal, P. 1956 .

Greek Pins and Their Connexions with Europe and Asia. Oxford.

Jantzen, U. 1972.

Ägyptische und Orientalische Bronzen aus dem Heraion von Samos Vol. 8. Bonn.

Kaplan, İ. 2010.

Van Gölü Çevresinde Şamanizm İzleri, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Elazığ.

Kell, O. 1997.

The Symbolism of the Biblical World. Indiana.

Kınal, F. 1965.

“Inanna’nın Cehenneme İnişi Efsanesi”, Tarih Araştırmaları Dergisi III/4-5: 1-21.

Kilian, K. 1975.

Fibeln in Thessalien von der Mykenischen bis zur Archaischen Zeit Vol.1. München.

Kilian, K. 1978.

“Weihungen an Eileithyia und Artemis Orthia”, ZPE/31: 219-222.

Klebinder-Gauß, G. 2007.

Bronzefunde aus dem Artemision von Ephesos, Forschungen in Ephesos XII/3. Wien.

Klein, H. 1983.

“Tudittum”, Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie 73/2: 255-284.

Koukoulidou, Ch./Ainian, A.M/Papadopoulou, Z/Theodoropoulou T. vd. 2017.

“Small finds from the Sanctuary of Kythnos”, Les Sanctuaires Archaïques des Cyclades (Ed. A.M. Ainian). Rennes: 193-252.

Kouwenberg, N.J.C. 2015.

“Sargon’s tūdittum, or How to Make Fools of Your Enemies”, Cahit Günbattı’ya Armağan, (Eds. İ. Albayrak/H. Erol/M. Çayır). Ankara: 165-170.

Lamb, W. 1931.

“Antissa”, BSA/31: 166-178.

Lamb, W. 1935.

“Excavations at Kato Phana in Chios”, BSA/35: 138-164.

Lamon, R.S/Shipton, G.M. 1939.

Megiddo I Seasons of 1925-1934. Chicago.

McCaffrey, K. 2014.

“Gendering for Fortune and Misfortune Ritual Gender Assignment in Ancient Near East”, Fortune and misfortune in the Ancient Near East: The proceedings of the 60th Rencontre assyriologique internationale at Warsaw 21-25 July 2014, (Eds. D. Olga/M. Sandowicz/O. Drewnowska-Rymarz). Eisenbrauns: 75-96.

Léger, R. M. 2015.

Artemis and Her Cult, Unpublished PhD Thesis, University of Birmingham, Department of Classics, Ancient History and Archaeology School of History and Cultures College of Arts and Law, Birmingham.

Lehmann K/Lehmann, P.W. 1959.

Samothrace: Excavations Conducted by the Institute of Fine Arts of New York University Vol. 11. New York.

Ligabue, G/Salvatori, S. 1977.

“Oriental Bronzes in Private Collections in Venice”, Rivista di Archeologia 1-2 (Ed. G. Traversari). Rome: 8-15, Fig. 1-18.

Marshall F. H. 1911.

Catalogue of the Jewellery, Greek, Etruscan, and Roman: In the Departments of Antiquities, British Museum. London.

Meador, B. D. S. 2000.

Inanna, Lady of Largest Heart: Poems of the Sumerian High priestess Enheduanna. Texas.

Mouton, A. 2018.

“Portent Dreams in Hittite Anatolia”, Perchance the Dream: Dream Divination in the Bible and the Ancient Near East (Eds E.J. Hamori/J. Stökl). Atlanta: 27-41.

Muscarella, O. W. 1967.

Phrygian Fibulae from Gordion. London.

Myres, J.L. 1930.

Who were the Greeks? California.

Naumann, R/Tuchelt, K. 1963.

“Die Ausgrabung im Südwesten des Tempels von Didyma 1962”, IstMitt: 13-14.

Nilsson, M. P. 1967.

Geschichte der griechischen Religion: Die Religion Griechenlands bis auf die griechische Weltherrschaft. München.

Olba

Mersin Üniversitesi Kilikia Arkeolojisini Araştırma Merkezi yayınları.

Oppen, B. F. Van. 2020.

“Lovely Ugly Bes! Animalistic Aspects in Ancient Egyptian Popular Religion”, Arts/9.51: 1-27.

ÖJh

Jahreshefte des Österreichischen Archäologischen Institutes in Wien.

Payne, H. 1940.

Perachora I, The Sanctuary of Hera Akraia and Limenaia. Oxford.

Pedde, F. 2000.

Vorderasiatische Fibeln: von der Levante bis Iran. München.

Perdrizet, P. 1908.

Fouilles de Delphes Vol. 5. Paris.

Philipp, H. 1981.

Bronzeschmuck aus Olympia. Berlin.

Pinch, G. 1994.

Magic in Ancient Egypt. London.

Pinch, G. 2002.

Handbook of Egyptian Mythology. California.

Polinskaya, I. 2013.

A Local History of Greek Polytheism: Gods, People and the Land of Aigina, 800-400 BCE. Religions in the Graeco-Roman World. Leiden.

Poudrier, A. F. 2002.

Memory and Identity In Herodotus: The Historiographical and Cultural Meaning Of Sanctuaries And Dedications In The Histories, Unpublished PhD Thesis, State University of New York, Buffalo.

ProcDanInstAth

Proceedings of the Danish Institute at Athens.

Raubitschek, I. K. 1998.

Isthmia V. I. I: The Metal Objects (1952-1989). Athens.

Roller, L. E. 1999.

In Search of God the Mother: The Cult of Anatolian Cybele. London.

Rouse, W. H. D. 1902.

Greek Votive Offerings: an essay in the history of Greek religion. Cambridge.

Rowe, I. M. 2009.

“Ceramic Stamp Seal-Amulets in The shape of the Head of Pazuzu”, Iraq/71: 151-159.

Rubensohn, O. 1962.

Das Delion von Paros. Stuttgart.

Sams, G.K. 2012.

“Artifacts”, The New Chronology of Iron Age Gordion (Eds. C.B. Rose/G. Darbyshire). Philadelphia: 59-78.

Sannibale, G. 2012.

“The Etruscan Princess of the Regolini Galassi Tomb”, Princesses of the Mediterranean in the Dawn of History (Ed. N.C. Stampolidis). Athens: 306-321.

Sapouna-Sakellarakis, E. 1978.

Die Fibeln der Griechischen Inseln, Prähistorische Bronzefunde Abteilung XIV 4. München.

Simon, C. G. 1986.

The Archaic Votive Offerings and Cults of Ionia, Unpublished PhD Thesis, University of California, Berkeley.

Simpson, E/Spirydowicz, K. 1999.

Gordion Wooden Furniture: The Study, Conservation and Reconstruction of The Furniture and Wooden Objects from Gordion 1981-1998. Ankara.

Stol, M. 2016.

Women in the Ancient Near East. Boston/Berlin.

Stoop, M.W. 1955.

“Some Observations on the Recent Excavations on Ischia”, AntSurv ¼, 1955: 265.

Strøm, I. 1998.

“The Early Sanctuary of the Argive Heraion and its External Relations (8th- Early 6th Cent. B.C.) Bronze Imports and Archaic Greek Bronzes”, ProcDanInstAth II (Eds. S. Dietz/S. Isager). Langelandsgade: 37-125.

Şahin N/Ersoy, A/Tanrıver, C/Şahin, I/Akat, S. 2003

“Klaros 2001”, KST XXIV. 2. Ankara: 81-91.

Şahin, N. 2013.

Antik Dönemde Anadolu’da Kadın. İzmir.

Şare, T. 2010.

“An Archaic Ivory Figurine from a Tumulus Near Elmali Cultural Hybridization and a New Anatolian Style”, Hesperia/79: 53-78.

Şare, T. 2011.

Dress and Identity In the Arts of Western Anatolia: The Seventh Through Fourth Centuries BCE, Unpublished PhD Thesis, Rutgers University, Graduate School-New Brunswick.

Şimşek, E. 2017.

“Türk Kültüründe “Alkarısı “İnancı ve Bu İnanca Bağlı Olarak Anlatılan Efsaneler”, Akra Uluslararası Kültür Sanat Edebiyat ve Eğitim Bilimleri Dergisi/12.5: 99-115.

Tanaka, T. W. P. H. 2013.

Dress and Identity in Old Babylonian Texts, Unpublished PhD Thesis, University of California, Berkeley.

Tarditi, C. 2015.

“Metal Finds from the Votive Deposits of the Archaic Sanctuary of Bitalemi, Sicily: Typological and Quantitative Remarks”, New Research on Ancient Bronzes: Acta of the XVIIIth International Congress on Ancient Bronzes (Eds. E.Deschler-Erb/P. Della Casa). Zürih: 43-50.

Teržan, B. 1990.

“Polmesečaste Fibule: O Kulturnih Povezavah Med Egejo In Caput Adriae”, Arheološki Vestnik/41: 49-88.

Thomson, G. 2007.

Eski Yunan Toplumu Üstüne İncelemeler Tarih Öncesi Ege (Çev. C. Üster). İstanbul.

Vassileva, M. 2005.

“The Belt of the Goddess: Phrygian Tombs Versus Greek Sanctuaries”, Studia Archaeologica Universitatis Serdicensis Supplementum IV: Stephanos Archaeologicos in honorem Professons Ludmiii Getov, 91-101.

Vassileva, M. 2008

“Phrygian Bronzes in the Greek World: Globalization through Cult?”, Melammu The Ancient World in an Age of Globalization (Ed. M.J. Geller). Berlin: 217-234.

Vassileva, M. 2009.

“Phrygian Rock-Cut Thrones, ‘Idols’ and Phrygian Royal Symbolism”, Thracia XVIII In Memory of Alexander Fol (eds. K. Jordanov/K. Porozhanov v.d.). Eyes Advertising Agency: 111-124.

von Graeve, V. 2007.

“2004-2005 Milet Çalışmaları”, KST XXVIII. 2. Ankara: 625-649.

Voyatzis, M.E. 1990.

The Early Sanctuary of Athena Alea at Tegea and Other Archaic Sanctuaries in Arcadia Vol. 97. Paul Åströms.

Völling, T. 1998.

“Ein phrygischer Gürtel aus Olympia”, AA/2: 243-252.

Waldbaum, J.C. 1983.

Metalwork from Sardis: The finds through 1974. Massachusetts.

Waldbaum, J.C. 1989.

“Metalwork from Idalion, 1971-1980”, The Oriental Institute of the University of Chicago, Oriental Institute Communications 24: 328-355.

Waldstein, C. 1905.

The Argive Heraeum I-II. New York.

Wescoat, B. D. 2012.

The Temple of Athena at Assos. Oxford.

Wiggermann, F.A.M. 2000.

“Lamaštu, Daughter of Anu. A Profile”, Birth in Babylonia and the Bible its Mediterranean Setting (Ed. M. Stol). Groningen: 217-249.

Wiggermann, F.A.M. 2007.

“The Four Winds and the Origins of Pazuzu”, Das geistige Erfassen der Welt im Alten Orient Beiträge zu Sprache Religion Kultur und Gesellschaft (Eds. J. Hazenbos/A. Zgoll/C. Wilcke). Wiesbaden: 125-165.

Wolkstein, D/Kramer, S. H. 1983.

Inanna, Queen of Heaven and Earth: Her Stories and Hymns from Sumer. New York.

Young, A. 2014

“Jewellery”, Stymphalos: The Acropolis Sanctuary Vol. 54 (Ed.by G.P. Schaus). London: 103-147.

ZPE

Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik.




DOI: http://dx.doi.org/10.22520/tubaar2020.27.008

Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.