ADININ BÜYÜKLÜĞÜNÜ TARİHTE YAŞAYAMAYAN BİR HELLENİSTİK PONTOS KENTİ: EUPATORIA/MAGNOPOLIS (YENİ BULGULAR ve GÖZLEMLER IŞIĞINDA LOKALİZASYONUYLA İLGİLİ YENİ BİR ÖNERİ)

Murat TEKİN

Özet


Pontos Bölgesi, Hellenistik Dönemde özellikle MÖ 1. yüzyılda siyasi açıdan çok çalkantılı bir süreçten geçti. Bu yüzyılda, Pontos Krallığı VI. Mithradates’le gücünün doruğuna ulaşarak, altın çağını yaşadı. Ancak kısa süren bu refah döneminin ardından yine bu zaman diliminde ve aynı kralla birlikte, söz konusu krallık çöküşü tattı. Krallığın yükselişi ve çöküşü Roma’yla ilgiliydi. Romalılara karşı kazanılan galibiyetlerle yükselen Pontos Krallığı, Romalılara karşı alınan mağlubiyetlerin ardından çökerek, topraklarını Roma’ya kaptırdı. Eupatoria, söz konusu krallığın çöküş sürecinde tarihi kayıtlara giren talihsiz sayılabilecek Pontos kentlerinden biriydi.  

Eupatoria, VI. Mithradates tarafından kurulmuş olduğunu yansıtan bir isme sahipti. Dolayısı ile mayasında kurucusu Mithradates’e borçlu olduğu Pontoslu bir kimlik taşımaktaydı. Bunun yanı sıra, Pontos Krallığı’nın son anlarını yaşadığı, Roma ile ölüm-kalım savaşlarını verdiği çalkantılı döneme tanıklık etmiş, stratejik konumuyla krallığın kaderine yön vermiş bir kentti. Romalılar adına bu savaşlara son noktayı koyan ünlü Romalı komutan Pompeius tarafından ele geçirilmesiyle birlikte adı Magnopolis’e dönüştürüldü. Böylelikle Eupatoria/Magnopolis, Hellenistik Dönemin son yüzyılına damgasını vurmuş olan iki önemli ve büyük tarihi şahsiyetin adını taşıma onurunu elde etmişti. Tarihini de bu iki önemli ismin temsil ettiği siyasi güç şekillendirdi. Öncesinde Pontos, sonrasında Roma. Ancak, kentin büyüklüğü sadece adında yaşadı. Çünkü, söz konusu kent kendi tarihi sürecinde büyüklüğünü hiçbir zaman kanıtlayamadı. Bu yüzden olsa gerek tarihi kayıtlarda adını neredeyse mumla aradığımız kentlerden birisi olmanın ötesine geçemedi. MÖ 1. yüzyılın ikinci çeyreğinin başlarında III. Mithradates savaşları sırasında tarihi kayıtlara giren kent, tarihte derin izler bırakamadan MS 1. yüzyılın sonlarına doğru sessiz sedasız bir şekilde tarihi kayıtlardan silindi gitti. 

Tarihinde karanlıkta kalmış anların çoğunlukta olduğu Eupatoria/Magnopolis’in tam olarak nerede bulunduğuna dair de tarihininkine benzer şekilde aydınlatılması gereken hususlar vardır. Makalemizin çıkış noktasını da işte bu meseleler belirlemiştir. Antik ve modern kaynakların yanı sıra, söz konusu kente dair tarihin sessizliğini bozan yeni bir arkeolojik veri olarak kabul edilebilecek bir kaya mezarını da içeren arazi gözlemleri ışığında, kentin tarihi ve lokalizasyonu birlikte ele alınacak ve bunlara ilişkin değerlendirmelerde bulunulacaktır.

 


Anahtar Kelimeler


Eupatoria/Magnopolis; Hellenistik Dönem; Roma Dönemi; Boğazkesen Kalesi; Çevresu Köyü; Boğazkesen Kaya Mezarı.

Tam Metin:

PDF

Referanslar


Antik Kaynaklar

App. Mithr. (= Appianus, Mithridateios)

Appian’s Roman History. Trans. H. White, vols. I-IV. Cambridge, Massachusetts-London 1912-1913 (The Loeb Classical Library).

Cass. Dio (= Cassius Dio, Rhomaika)

Roman History. Trans. E. Carry, vols. I-IX. London 1914-1927 (The Loeb Classical Library).

Eutr. (= Eutropius, Brevarium ab Urbe Condita)

Roma Tarihinin Özeti, (Çev. Ç. Menzilcioğlu,) İstanbul, 2007.

Memnon (= Memnon)

Memnon, Herakleia Pontike Tarihi, (Çev. M. Arslan), İstanbul, 2007.

Plin. nat. (= G. Plinius Secundus, Naturalis Historia)

Pliny, Natural History, Trans. H. R. Rackham, W. H. S. Jones, D. E. Eichholz, vols. I-X, Cambridge, Massachusetts-London 1938-1971 (The Loeb Classical Library).

Plut. Luc. (= Plutarkhos, Bioi Paralleloi, Lucullus)

Plutarch’s Lives. Trans. B. Perrin, vols. I-XI. London-New York 1959 (The Loeb Classical Library).

Plut. Pomp. (= Plutarkhos, Bioi Paralleloi, Pompeius)

Plutarch’s Lives. Trans. B. Perrin, vols. I-XI. London-New York 1959 (The Loeb Classical Library).

Sallust. Hist. (= Sallustius, Historiae)

Sallust. Trans. J. C. Rolfe. London–New York 1921 (The Loeb Classical Library).

Strab. (= Strabon, Geographika)

Strabon, Antik Anadolu Coğrafyası, (Geographika: XII-XIII-XIV), (Çev. A. Pekman), İstanbul, 2000.

Modern Kaynaklar

ALBAYRAK, Y. 2017.

“Şanlıurfa Kale Eteği Nekropolü Kaya Mezarları”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, Sayı 36, 269-279.

ALBAYRAK, Y./ÇELİK, B. 2019.

“Soğmatar Çevresi Kaya Mezarları”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, Sayı 43, 255-261.

ANDERSON, J. G. C. 1903.

Studia Pontica I: A Journey of Exploration in Pontus, Bruxelles.

ARICI, S./ERDOĞAN, A. 2017.

“Tripolis’teki 6 No.lu Kaya Mezarı”, Seleucia VII: 297- 324.

ARSLAN, M. 2007.

Mithradates VI Eupator: Roma’nın Büyük Düşmanı, Odin Yayıncılık, İstanbul.

BAŞGELEN, N. 2009.

Eski Haritalarda Karadeniz, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.

BEKKER-NIELSEN, T. 2016.

“Trade, Strategy and Communication on The Roman North-East Frontier”, Cedrus IV: 31-46.

BULUT, A. E. 2017.

Pontos Bölgesi Basamaklı Tünelleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

DEMİR, M. 2012.

“Kapadokya Kralı Arkhelaos”, 1.Uluslararası Nevşehir Kültür ve Tarihi Sempozyumu, 16-19 Kasım 2011, Nevşehir, 5. Cilt, Ankara: 331-360.

DOĞANAY, O. 2009.

Isaura Bölgesi Kaya Mezarları ve Ölü Gömme Gelenekleri, Çizgi Kitabevi Yayınları, Konya.

DOĞANCI, K./ALTIN, R. 2018.

“Strabon’a Göre Antikçağ’da Amaseia ve Çevresi”, Karadeniz Araştırmaları XV/58: 1-25.

DÖKÜ, F. E. 2008.

Paphlagonia Bölgesi Kaya Mezarları ve Kaya Tapınakları, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.

ERCİYAS, D. B. A. 2001.

Studies in the Archaeology of Hellenistic Pontus: The Settlements, Monuments, and Coinage of Mithradates VI and his Predecessors. (Yayımlanmamış Doktora tezi) University of Cincinnati.

ERCİYAS, D. B. 2006.

Wealth, Aristocracy and Royal Propaganda Under the Hellenistic Kingdom of the Mithradatids in the Central Black Sea Region of Turkey, Colloquia Pontica, Volume 12, Leiden: Brill.

ERGİN, G. 2013.

Anadolu'da Roma Hakimiyeti: Direniş ve Düzen, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.

ERRINGTON, R. M. 2017.

Hellenistik Dünya Tarihi MÖ 323-30, Homer Kitabevi, İstanbul.

ERTEN, E. 2005.

“Mersin, Silifke, Olba Yüzey Araştırması-2003”, 22. Araştırma Sonuçları Toplantısı-2, Ankara: 11-22.

FLETCHER, W. G. 1939.

“The Pontic Cities of Pompey the Great”, Transactions and Proceedings of the American Philological Association, Vol. 70, 17-29.

FUL, Ş. D./TEKİN, M./TEMÜR, A./ SUSAM, T./AKIN, E. S. 2019.

“Tokat-Zile İlçesi 2017 Yılı Arkeolojik Yüzey Araştırması”, 36. Araştırma Sonuçları Toplantısı-3, Ankara: 119-134.

GABELKO, O. L. 2009.

“The Dynastic History of the Hellenistic Monarchies of Asia Minor According to the Chronography of George Synkellos”, (Ed. J. M. Højte), Mithridates VI and the Pontic Kingdom, Aarhus University Press, Denmark: 47-61.

HAMILTON, W. J. 2013.

Küçük Asya, (Çev. K. Toraman), Ankara.

HØJTE, J. M. 2009.

“The Administrative Organisation of the Pontic Kingdom”, (Ed. J. M. Højte), Mithridates VI and the Pontic Kingdom, Aarhus University Press, Denmark: 95-107.

JONES, A. H. M. 1998.

The Cities of the Eastern Roman Provinces. Oxford.

KARAYAKA, N. 1988.

Eskiçağ Tarihinde Tokat, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

KAYA, M. A. 1998.

“Anadolu’da Roma Egemenliği ve Pompeius’un Siyasal Düzenlemeleri”. Tarih İncelemeleri Dergisi XIII: 163-173.

KAYA, M. A. 2005.

“Anadolu’da Roma Eyaletleri: Sınırlar ve Roma Yönetimi”, Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt 24, Sayı 38, Ankara: 11-30.

KEAVENEY, A. 1992

Lucullus: A Life, London-New York.

KORTANOĞLU, R. E. 2006.

Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Dağlık Phrygia Bölgesi Kaya Mezarları, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

MAGIE, D. 1950.

Roman Rule in Asia Minor to the End of the Third Century after Christ, Volumes I, Princeton.

MAREK, C. 1993.

Stadt, Ara und Territorium in Pontus-Bithynia und Nord-Galatia, Tubingen.

MAYOR, A. 2013.

Mithradates, (Çev. G. Ergin), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.

McGING, B.C. 1986.

The Foreign Policy of Mithridates VI Eupator, King of Pontus, Brill Press.

MUNRO, J. A. R. 1901.

“Roads in Pontus, Royal and Roman”, The Journal of Hellenic Studies, Vol. 21, 52-66.

OKTAN, M. 2008.

“Roma Cumhuriyet Dönemi’nde Pontos’ta yapılan Düzenlemeler”, Anadolu/Anatolia 34: 47-75.

OLSHAUSEN, E. 2014.

”Pontos: profile of a landscape”, (Ed. T. Bekker-Nielsen), Space, Place and Identity in Northern Anatolia (Geographica Historica, 29), Stuttgart, Franz Steiner: 39-48.

OLSHAUSEN, E./ BILLER, J. 1984.

Historisch-geographische Aspekte der Geschichte des Pontischen und Armenischen Reiches. Teil 1, Untersuchungen zur historischen Geographie von Pontos unter den Mithradatien, Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients 29/1, Rehie B (Geisteswissenschaften) Wiesbaden.

ÖZSAİT, M. 2000.

“1997 ve 1998 Yılı Tokat-Zile ve Çevresi Yüzey Araştırmaları”, 17. Araştırma Sonuçları Toplantısı-2, Ankara: 73-88.

ÖZSAİT, M. 2007.

“2005 Yılı Tokat İli, Zile ve Turhal İlçeleri Yüzey Araştırması”, 24. Araştırma Sonuçları Toplantısı-2, Ankara: 451-462.

REINACH, T. 1895.

Mithridates Eupator, König von Pontos, Leibzig.

SAATÇİGİL, E.1947.

Dünkü Bugünkü Erbaa, Cumhuriyet Matbaası, İstanbul.

SANCAKTAR, H./SEZGİN, K. 2020.

“Son Dönem Araştırmaları Işığında Yozgat ve Çevresindeki Kaya Mezarları”, Cedrus VIII: 325-349.

SEAGER, R. 2002.

Pompey the Great: A Political Biography, Oxford: Blackwell.

SHERWIN-WHITE, A.N. 1984.

Roman Foreign Policy in the East: 168 BC to AD 1, University of Oklahoma Press.

SØRENSEN, L. S. 2016.

Between Kingdom and Koinon: Neapolis/Neoklaudiopolis and the Pontic Cities, Geographica Historica-33, Franz Steiner Verlag, Stuttgart.

SÖKMEN, E. 2016.

Surveying the Pontic Landscape Through the Fortresses of The Mıthradatids, Ortadoğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara.

ŞAHİN, C. 1998.

Erbaa-Niksar Havzası ve Yakın Çevresinin Jeomorfolojik Etüdü, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul.

ŞAHİN, M. H. 2012.

Türkiye’de Yeri Değiştirilen Şehirlere Bir Örnek: Erbaa/Tokat, Ondokuzmayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Samsun.

TAMSÜ-POLAT, R. 2018.

“Karabacak Köyü Kaya Mezarları”, Cedrus VI: 347-358.

TAŞDÖNER, K. 2012.

“Romalı Triumvir Marcus Antonius’un Anadolu’da Siyasi Düzenlemeleri”, Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt 31, Sayı 51, Ankara: 209-236.

UMAR, B. 2000.

Karadeniz Kappadokia'sı (Pontos): Bir Tarih Coğrafya Araştırması ve Gezi Rehberi, İstanbul.

UZUN, B./KÖKCÜ, M.S./KAYAR, B./AKGÜL, M./ÖZDİLEK, M. 2015.

Zaman Durduğunda Erbaa, Erbaa Belediyesi Yayını.

ÜRETEN, H. 2018.

Kitap Tanıtımı, Gaius Plinius Secundus, Doğa Tarihi (I. ve II. Kitap), (Latinceden Çev. İ. Pastırmacı), Say Yayınları, İstanbul, 2017, 256 sayfa, Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt 37, Sayı 64, Ankara: 413-420.

WADDINGTON, W. H./BABELON, E./ REINACH, T. 1904.

Recueil General Des Monnaies Grecques D’Asie Mineure, Paris.

WELLESLEY, K. 1953.

“The Extent of the Territory added to Bithynia by Pompey”, Rheinisches Museum für Philologie 96: 293-318.

WILSON, D. R. 1960.

The Historical Geography of Bithynia, Paphlagonia and Pontus in the Greek and Roman Periods, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Oxford University.




DOI: http://dx.doi.org/10.22520/tubaar2020.27.012

Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.