NAHÇIVAN’IN KALKOLİTİK ÇAĞ KÜLTÜRÜ (AZERBAYCAN)

Zeynep KULİYEVA, Veli BAHŞELİYEV

Özet


Güney Kafkasya’da Kalkolitik Dönem’e ait çeşitli araştırmalar yapılmasına karşın tüm sorunlar çözülmüş
değildir. Kalkolitik kültürün çeşitli aşamaları arasındakı ilişkiler, özellikle Son Kalkolitik kültürünün kökeni ve
tarihlendirilmesi ile ilişkili sorunlar aydınlatılmış sayılamaz. Şu anda Güney Kafkasya’nın Son Neolitik ve Son
Kalkolitik Dönem kültürleri arasında bir kesintinin varlığı söz konusudur. Nahçıvan Kültepe’sinde Neolitik Dönem’den
sonra İlk Tunç Dönemi, Menteş Tepe, Arataşen, Hatunark-Aknaşen gibi yerleşmelerde ise Neolitik Dönem’den
sonra Son Kalkolitik Dönem gelmektedir. Bu yüzden araştırmacıların Son Kalkolitik Dönem kültürlerinin kökenini
Neolitik Dönem yerleşmelerde araması tam başarılı olmamıştır. Güney Kafkasya’nın Kalkolitik kültürü yayınlarda
Erken Kalkolitik (MÖ. 4800-4000) ve Orta/Son Kalkolitik (MÖ 4000-3200) olarak tanıtılmıştır. Araştırmacılar
Erken Kalkolitiği MÖ V binyılın birinci yarısına, Orta Kalkolitik’in sonunu ve Son Kalkolitiği MÖ V. binyılın
ikinci yarısına ait etmişlerse de Kalkolitik Dönem’in erken ve orta evresine ait edilen buluntular, özellikle MÖ V.
binyılın birinci yarısına ait arkeolojik malzemeler hakkında bilgiler yeterli olmamıştır. Son yıllar Güney Kafkasya
ve Yakın Doğu’nun kavşağında yer alan Nahçıvan’da yapılan araştırmalar sırasında Kalkolitik Dönem’e ait yeni
yerleşmeler bulunmuştur. Nahçıvançay ve Sirabçay vadisinde yer alan bu yerleşmeler sırasında Nahçıvan Tepe,
Uçan Ağıl, Uzun Oba yerleşmeleri araştırılırken Kalkolitik Dönem’in erken (MÖ 5000-4600) ve orta (MÖ 4600-
4400) evresine ait bulgular ortaya çıkarılmıştır. Nahçıvan Tepe, Uçan Ağıl ve Uzun Oba’da yapılan araştırmalar
bu döneme ait arkeolojik eserlerin Ovçular Tepesi, Tehut, Sioni, Menteş Tepe, Arataşen, Berikldeebi, Büyük Kesik
ve diğer yerleşmelerle temsil edilen Son Kalkolitik kültürden farklı olduğunu ortaya koymuştur. Sirabçay vadisinde
yapılan araştırmalar ise Son Kalkolitik kültürün birbirinden farklı iki evresinin mevcut olduğunu söylemeye olanak
sağlamıştır. Sirabçay vadisinde ortaya çıkarılan Kalkolitik yerleşmeler Nahçıvan’da Ovçular Tepe’sinden sonrakı
aşamaya (MÖ 4400-4000) ait olmakla Son Kalkolitik kültürün final evresini (MÖ 4000-3600) yansıtmaktadır.
Nahçıvan’da yer alan Kalkolitik Dönem yerleşmelerinin araştırılması bu coğrafyadakı Kalkolitik kültürleri MÖ V.
binyılın başlarından MÖ IV. binyılın ortalarına gibi kesintisiz gözlemlemeye olanak tanımıştır. Nahçıvan’da Kalkolitik
Dönem’in erken ve orta evresi Dalma Tepe kültürü ile sık bağlantılıdır. Dalma Tepe kültürü için karakteristik olan
baskı bezemeli seramikler Urmiye Havzası, Karabağ, Mil-Muğan ve Doğu Anadolu yerleşmelerinde görülmüştür.
Bu Urmiye Havzası ile Azerbaycan’ın kuzeyi ve Doğu Anadolu arasındakı ilişkileri yansıtmaktadır. Yakın Doğu
kültürlerinin Güney Kafkasya’ya etkisi bu bölgeler arasındaki kültürel-ekonomik ilişkilerle bağlantılı olmuştur. Bu
ilişkileri sağlayan Güney Kafkasya’nın zengin hammadde, o sıradan obsidyen ve bakır madenleri olmalıdır.


Anahtar Kelimeler


Güney Kafkasya, Nahçıvan, Nahçıvan Tepe, Ovçular Tepesi, İlk Kalkolitik, Orta Kalkolitik Çağ

Tam Metin:

PDF


DOI: http://dx.doi.org/10.22520/tubaar.2018.23.002

Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.